Zoeken en checken zonder Big Tech

(Deze bijdrage kadert in een nieuwe VVJ-artikelenreeks over Europese tech-alternatieven voor journalisten. Meer info daarover vind je hier.)

Digitaal zoeken en researchen, dat doe je toch gewoon met Google? Of met ChatGPT, Claude of Gemini? Misschien, maar er zijn goede redenen om stil te staan bij Europese zoekmachines. 

Zoekmachines bepalen mee welke bronnen we onmiddellijk zien en welke nauwelijks of niet. Journalistiek draait om bronnen, en het is net dat fundament dat in het geding is bij zoekopdrachten. Een AI-antwoord is gebaseerd op de eigen kennis van het systeem, waarbij het niet echt weet waar die kennis vandaan komt, of op webzoekacties. 

Het is daarom nuttig om enkele concepten kort toe te lichten. Een crawler is een bot die pagina’s ontdekt en ophaalt; een index maakt de opgehaalde informatie doorzoekbaar; ranking bepaalt welke resultaten bovenaan komen. Een AI-laag selecteert en formuleert daarbovenop een antwoord en kan ook rechtstreeks bronnen ophalen. Het kan nuttig zijn om zelf verschillende zoekdiensten te gebruiken. Die kunnen andere bronnen, met andere invalshoeken of informatie, prioriteit geven. 

Ik vroeg het model GPT-6.1 Sol Max van OpenAI welke webzoekdienst het gebruikt, en het verwees naar een geïntegreerde tool met de weinig welluidende naam mcp__codex_apps__search_service_web_run. Het moest daarbij toegeven dat de achterliggende leverancier niet zichtbaar was. Na het zoeken op het web (hoe meta!) meldde ChatGPT mij dat Microsoft expliciet wordt genoemd in de documentatie, maar er is in de documentatie sprake van “search providers” in het meervoud. OpenAI gebruikt tevens de eigen OAI-SearchBot om websites op te sporen voor gebruikers, en GPTBot voor het vinden van inhoud die nuttig kan zijn voor de training van de modellen. 

Europese zoekmachines

Maar wat als je bewust kiest voor een zoekmachine, en dan liefst een Europese? Ik vond een aantal interessante projecten, waarvan een paar zich voorstellen als zuiver Europese alternatieven, andere gebruiken een mix van Europese en Amerikaanse technologie. 

Mistral, het Europese AI-alternatief dat we in de vorige aflevering bespraken, gebruikt de privacybeschermende zoekdienst Brave Search (uit San Francisco) en bij de nieuwsbronnen vind ik het Franse persbureau AFP. Brave Search ging van start met de overname in 2021 van de Duitse zoekmachine Tailcat, maar het voldoet niet aan onze queeste om een Europese zoekdienst te vinden. 

De Duitse non-profit Ecosia en het Franse Qwant ontwikkelen via hun gezamenlijk bedrijf European Search Perspective (EUSP) een Europese webindex. Via de zoek-API Staan stellen ze die zoektechnologie ter beschikking aan andere zoekmachines en AI-systemen. Daarnaast gebruikt Ecosia ook Google en Bing (Microsoft). 

EUSP streeft naar Europese technologische onafhankelijkheid en digitale soevereiniteit. Het bouwt een webindex specifiek voor websites en digitale inhoud die in Europa worden gehost. Ecosia draait al gedeeltelijk op EUSP in Frankrijk en Duitsland. Ik probeer Ecosia toch uit en vraag naar het Gentse bedrijf Zymofix. Een lijst van tien resultaten opent met een artikel in De Tijd over het nieuws dat het bedrijf een bacterie- en schimmelfabriek bouwt. Wanneer ik telkens op de drie puntjes achter de 10 links klik, krijg ik telkens het bericht dat het een zoekresultaat van Google is. Ik zoek informatie over de Duitse politica Elif Eralp, en schakel als zoekregio “Duitsland” in. Dit keer krijg ik wel zoekresultaten van EUSP, in het Duits, startend met de website van Eralp zelf. Over OpenAI krijg ik resultaten, meestal in het Engels, van EUSP, na gesponsorde resultaten van Google. Er worden ook door AI gegenereerde overzichten getoond, waarbij volgens het bedrijf Staan/EUSP wordt gebruikt, een functionaliteit die volgens de documentatie ook in België beschikbaar is. Ecosia biedt tevens AI Chat aan voor antwoorden in de vorm van volledige teksten. Hierbij wordt verwezen naar het Franse model Mistral small 4, maar het Amerikaanse OpenAI is een mogelijke terugvaloptie wanneer Mistral niet beschikbaar is. 

Qwant is een Franse zoekmachine, met hosting in Europa. De crawler heet QwantBot. Een zoektocht naar “het laatste nieuws over het Gentse Zymofix” levert resultaten op van dekrantenkoppen.be, vlaio.be  en het artikel in De Tijd. Evenwel blijkt uit de wettelijke informatie op de site van Qwant dat ook Microsoft wordt ingeschakeld wanneer het bedrijf zelf geen antwoord heeft op de vraag van de gebruiker. Het was mij niet duidelijk uit de resultatenlijsten van wie welk resultaat kwam. 

Een beetje teleurstellend toch, en ik besloot een stap buiten de EU te zetten. Het Britse Mojeek wil wereldwijd de alternatieve zoekmachine bij uitstek zijn. Het schrijft privacy hoog in het vaandel en biedt eigen zoekresultaten aan. Hun crawler heet MojeekBot. Ze gebruiken eigen rankingalgoritmes. In de rangschikking wordt geen rekening gehouden met de persoonlijke context van de gebruiker, waardoor iedereen dezelfde resultaten zou moeten zien als antwoord op dezelfde vragen. Het moet gezegd worden dat de zoekresultaten van Mojeek er anders uitzien dan die van Google of Bing. De investering van Zymofix staat evenwel niet in de top tien van de resultaten. Met meer internationaal nieuws, zoals de breuk van Elon Musk met zijn partner Shivon Zilis, heeft Mojeek geen moeite. 

Ik vond een verrassing dicht bij huis. Het Luxemburgse xPrivo gaat er prat op 100 procent Europa te zijn en 0 procent Big Tech. Het gebruikt naar eigen zeggen Europese infrastructuur, houdt geen logs bij, en gebruikt de European Search Perspective-index waar het bedrijf nog een kleine eigen zoekindex aan heeft toegevoegd. De zoekmachine heeft geen probleem met nieuws over de nieuwe fabriek van Zymofix. De lijst met zoekresultaten ziet er anders uit dan die van Google, met nogal wat andere bronnen. Er zijn ook nadelen. Tegenwoordig kan je in een zoekbalk gewoon een vraag stellen in plaats van enkel zoektermen te gebruiken. Ik vraag Google “hoe de relatie van Elon Musk met Donald Trump vandaag de dag is”. Ik krijg tal van artikelen over een nieuwe toenadering, terwijl xPrivo het antwoord schuldig blijft. Maar dat verandert wanneer ik de AI-optie van xPrivo gebruik. Ik krijg artikelen en een AI-samenvatting over de ruzie tussen beide heren. De artikelen zijn al vrij oud. xPrivo heeft ook een AI-chatdienst, die wel gewag maakt van een dooi in de relaties. 

Het bedrijf zegt dat de chatdienst helemaal gericht is op privacy, waarbij zelfs xPrivo zelf geen toegang heeft tot de chatgeschiedenis. Interessant bij xPrivo is dat de dienst onder meer het gloednieuwe model Kolibri van Aleph Alpha aanbiedt, een Duits AI-bedrijf dat wordt overgenomen door het Canadese Cohere. De Canadezen beloven de soevereiniteitsambities mee kracht bij te zetten. 

Een nadeel is voorlopig dat xPrivo nog heel jong is en in de algemene pers bijzonder weinig weerklank vindt. xPrivo wordt uitgebaat door het Luxemburgse Restoflix. Het is een S.à r.l.-s, een bedrijfsvorm met lage kapitaalvereisten. De broncode van de chatinterface is openbaar; daarmee zijn de serverwerking en de zoekinfrastructuur nog niet controleerbaar. 

Factchecken

Wat als we niet alleen naar het zoeken naar bronnen kijken, maar ook naar de verificatie ervan? BENEDMO brengt een expertisenetwerk samen rond desinformatie en factchecking. Het is onderdeel van het Europese netwerk EDMO, waarin alle Europese landen samenwerken aan het bestrijden van desinformatie. Op de site vind je experten in complottheorieën, desinformatie en recht, factchecken, mediawijsheid, open-source-intelligence, technologie en AI, en het gebruik van tools. Artikels gaan in op concrete gevallen, zoals de vrees voor PFAS in airfryers.

EUvsDiSiNFO is een project van de diplomatieke dienst van de EU om pro-Kremlin desinformatie tegen te gaan. Niet dat het project nooit fouten maakt: het verwijderde in 2018 drie artikelen van Nederlandse media uit de EU vs Disinfo Database. 

InVID/WeVerify helpt om de betrouwbaarheid van video’s en inhoud die via sociale media worden verspreid te checken. Het project wordt geschraagd door een consortium van Europese instellingen, technologie- en mediabedrijven. De organisatie stelt gratis software ter beschikking. Bellingcat, een internationale groep gespecialiseerd in onderzoeksjournalistiek met hoofdkwartier in Nederland, vermeldt InVID in zijn lijst met tools. Deze Online Investigations Toolkit is van grote waarde. Het is niet enkel een lijst, maar helpt ook bij het gebruik van elke tool met gedetailleerde beschrijvingen, gebruiksgevallen, en het weergeven van technische vereisten en beperkingen. 

Conclusie 

Net zoals bleek bij onze zoektocht naar een Europees alternatief voor ChatGPT, blijken de zaken complexer te zijn dan gedacht. Er zijn Europese zoekmachines, maar die werken ook met de grote Amerikaanse zoekdiensten. In het ene geval wordt duidelijk aangegeven welke zoekmachine het resultaat levert, in het andere geval niet. Toch vonden we projecten die zeggen een zuiver alternatief te zijn. Het loont de moeite om Europese projecten een kans te geven. Op die manier vergroot je hun slaagkansen en krijg je nieuwe bronnen te zien. Tot slot, wie bronnen, ook op sociale media, wil checken, kan in onze contreien gebruikmaken van een rijk aanbod van gratis tools. 

Roland Legrand