“We moeten jonge journalisten het gebruik van AI áfleren”, was te horen tijdens het debat van de VVJ Academy over het effect van artificiële intelligentie op de werkgelegenheid in de sector. Een boude stelling, maar een van de conclusies is in ieder geval wel dat pas afgestudeerde journalisten niet alleen AI-geletterd moeten zijn, maar vooral ook gewóón geletterd moeten blijven.
“Om documenten te ontleden, bijvoorbeeld over de financiën van een stad, is ChatGPT nuttig. Maar je hebt wel nog een doorgewinterde journalist nodig om dat in de diepte te analyseren. Die hebben we nu nog, maar wat gaan we doen met de ChatGPT-generatie die enkel samenvattingen bekijkt?”, vraagt Indra Dewitte, hoofdredacteur van Het Belang Van Limburg, zich luidop af.
“Het is een valkuil om te denken dat ChatGPT een tekst kan samenvatten. Die tools zijn daar niet écht toe in staat”, vult technologiejournalist Dominique Deckmyn van De Standaard aan. “We mogen dan ook geen generatie journalisten laten afstuderen die geen grote hoeveelheid informatie meer kan verwerken. Als je niet meer in staat bent om de nuance te vinden in een grote tekst, dan heb je een probleem, want je moet dat als journalist wél kunnen. Daarom moeten mensen het gebruik van AI net áfleren!”
De rol van AI in de journalistieke opleiding is een van de belangrijke thema’s in het debat over de impact van AI op de werkgelegenheid in de Vlaamse journalistiek, dat de VVJ Academy in juni organiseerde.
Daaraan namen, naast Dewitte en Deckmyn, ook Charlotte Michils, algemeen sectretaris van de VVJ, en Prof. Dr. Sarah Van Leuven van de Universiteit van Gent deel. Die laatste organiseerde mee het onderzoek dat aanleiding gaf tot dit debat. Haar collega Emma Verhoeven presenteerde vooraf de belangrijkste bevindingen daaruit (zie onderaan).
Risicogroep
In de studie, gebaseerd op 21 gesprekken met hoofdredacteurs, journalisten, personeelsdiensten en AI-specialisten bij grote en kleine mediahuizen, komt onder andere naar voor dat startende journalisten een risicogroep zijn.
“De technologie kan helpen bij het opvangen van bepaalde gemakkelijkere taken, zoals transcripties of samenvattingen maken. Wat betekent dit voor startende journalisten, die via die gemakkelijkere taken nog ervaring moeten opdoen?”, vraagt Verhoeven zich af.
Een verontrustende vaststelling is in elk geval dat sinds de komst van ChatGPT en aanverwanten, eind 2022, het aantal journalistieke vacatures wereldwijd gekelderd is.
“In vacatures in de media is er nochtans weinig sprake van AI, wat ook aantoont dat er schroom over bestaat”, aldus Michils. “Dat heeft wellicht voor een deel te maken met het vertrouwen van het publiek. Ook wanneer er banen sneuvelen, is de officiële uitleg vandaag dat het onder andere ligt aan de gestegen distributiekost, maar dat is slechts één element. De link tussen werkgelegenheid en AI wordt vandaag niet gelegd. Het staat echter in de sterren geschreven dat de impact groot gaat zijn.”
“We zijn voorzichtig in onze communicatie daarover omdat we zelf nog niet goed weten wat we ermee kunnen doen”, reageert Dewitte. “Maar met AI heeft het niets te maken, want we gebruiken dat vandaag eigenlijk nog maar zeer weinig. Besparingen in mediabedrijven zijn van alle tijden. In de 11 jaar dat ik bij Het Belang van Limburg werk, heb ik elk jaar moeten besparen.”
“Veel geblaat, weinig wol”
“Wel proberen we AI te integreren in ons redactioneel systeem, bijvoorbeeld om samenvattingen te maken, voor opzoekingen in het eigen archief of om titelsuggesties te krijgen. We testen nu ook een tool uit die kleine verslagjes maakt op basis van de uitslagen van provinciale voetbalwedstrijden. Maar ik maak de regiojournalisten ook duidelijk dat hierin een kans zit voor hen. Dat we ze zullen blijven betalen, maar dat ze kunnen focussen op andere dingen, bijvoorbeeld op de menselijke verhalen.”
Deckmyn tempert eveneens de bezorgdheid over AI: “Het mag weleens gezegd worden dat het heel veel geblaat is, maar weinig wol. AI-systemen kunnen immers wel een goede demo maken, maar in het beste geval klopt die voor 80%, wat niet genoeg is.”
“De grootste revolutie die ik in mijn lange carrière in de journalistiek meemaakte, was de komst van Google. AI komt nog niet in de buurt. We denken wel dat we er de foutjes en de hallucinaties nog uit gaan krijgen, maar dat zal niet gebeuren. Je ziet nu wel dat AI het werk van een beginnende progammeur kan doen, maar nog niet het werk van een ervaren programmeur. Daar gaat het heel snel. Maar bij journalisten is dat vandaag niet zo.”
De rol van de opleiding
Toch is AI vandaag weldegelijk aanwezig op de redactievloer, zij het dan in een eerder bescheiden en dienende rol. De masteropleiding Journalistiek aan de UGent zet niettemin wel in op een spreidstand van klassieke journalistieke vaardigheden en AI-geletterdheid.
“De essentie is: vraag niet aan een AI-tool wat je zelf niet kan”, vertelt Van Leuven. “Maar het zou niet verstandig zijn om generatieve AI buiten te houden, want het is de volgende stap in de digitalisering. De generatie die vandaag afstudeert in onze opleiding Journalistiek, heeft ook nooit leren studeren zonder AI. Ze leren het zichzelf aan, maar we voorzien ook opleidingen rond ethiek of AI-geletterdheid. Over hoe het je kan helpen om ideeën te bedenken, bronnen te zoeken, te schrijven, en we doen ook aan kritische reflectie.”
“We zijn ons er daarnaast van bewust dat studenten nog heel weinig lezen. Daarom voeren we weer leessessies in, waar studenten in het college samen een tekst lezen. Die basisvaardigheden blijven de basis van de opleiding en daar zetten we op in. Maar tijdens sollicitaties heb je wel een streepje voor als je met AI overweg kunt.”
Starten in de journalistiek
Het ligt volgens Verhoeven in lijn met de tendens om van starters een generalistisch en multimediaal profiel te verwachten. Daarbij verwacht men een open houding jegens AI, maar ook een kritische houding.
Dewitte: “Vroeger waren er veel mogelijkheden voor jonge journalisten. Bij Het Belang legde je een heel traject af, waarbij je eerst de regionale verslaggeving deed en daarna doorgroeide. Vandaag zijn er dan weer andere mogelijkheden om ervaring op te doen. We laten mensen nu langer bij het online team zitten. Er is ook het Youth Lab, waarin jonge mensen een jaar op een redactie kunnen meedraaien.”
Verhoeven ziet daarnaast nog andere initiatieven. Zoals bij Apache, dat nu twee onderzoeksjournalisten een betaalde stage laat doen. Ook de News City Adademy van DPG of de Belgodyssee-wedstrijd, waar je een betaalde stage bij de VRT kan winnen, kunnen een heel belangrijke springplank zijn.
Nieuwe jobprofielen
Uit het onderzoek treden 3 soorten visies naar voren binnen de mediabedrijven. Er is de optimistische visie, die AI als een verrijking ziet, ruimte creëert voor diepgravender journalistiek en nieuwsgaring mogelijk maakt die anders niet lukt, bijvoorbeeld door grote documenten of verslagen van gemeenteraadszittingen systematisch te doorploegen.
Er is de distributievisie, die de nadruk legt op het breder uitspelen van nieuws. Dat kan door AI te gebruiken voor sociale media, om tekst naar spraak om te zetten of beelden doorzoekbaar te maken.
De pessimistische visie tenslotte is dat AI gebruikt wordt in een besparingslogica, en tot verlies van banen zal leiden.
Naast starters wordt dan vooral gekeken naar eindredacteurs, vertalers, grafici en freelancers als risicoprofielen, die laatste vooral omdat ze minder toegang hebben tot opleidingen.
Maar uit het onderzoek blijkt ook dat er kansen liggen en nieuwe jobprofielen ontstaan. Zoals AI-specialisten en promptredacteurs, die vanuit journalistieke ervaring op zoek gaan naar nieuwe manieren waarop tools de redactie kunnen bijstaan. Ook voor digitale grafische profielen noteert Verhoeven nieuwe kansen, net als voor factcheckers, maar ook journalisten die sterk zijn in klassieke menselijke verhalen.
Ten slotte ziet ze dat redacties zich ook kunnen verrijken met profielen met andere achtergronden, die gedrenkt zijn in specifieke kennis over een onderwerp en AI kunnen inzetten om hun verhaal beter te vertellen.
Vervolgonderzoek
“We omarmen deze nieuwe digitaliseringsgolf, maar we moeten kritisch monitoren”, besluit Michils. “En het laatste wat we moeten doen is de jobimpact onderschatten.”
Dat brengt ons naadloos bij de aankondiging dat VVJ Academy en de UGent over enkele jaren een vervolg breien aan deze studie naar de impact van AI op werkgelegenheid, ditmaal in de vorm van een kwantitatief onderzoek. Hou onze agenda en website in de gaten.
DE IMPACT VAN AI OP DE WERKGELEGENHEID IN DE VLAAMSE JOURNALISTIEK: DE VOORNAAMSTE BEVINDINGEN EN CONCLUSIES
- Er is momenteel (nog) geen rechtstreeks verband zichtbaar tussen tewerkstelling en de komst van AI op de redactievloer. Een mogelijke onrechtstreekse dreiging is wel het consumeren van journalistiek via AI-chatbots, en dus niet meer via de mediawebsites. Zo kunnen de inkomsten onder druk komen, en dus onrechtstreeks ook de tewerkstelling.
- Digitale vaardigheden worden steeds belangrijker. Voor starters is vorming extra doorslaggevend, en voor andere risicoprofielen als eindredacteurs en grafische vormgevers kan heroriëntering nodig zijn.
- Er zijn tussen de mediabedrijven grote verschillen in de uitrol van AI en van interne opleiding. Daarnaast groeit het belang van koepelorganisaties voor kleinere spelers en voor freelancers.
- Wat met de komst van Agentic AI (een hogere vorm van AI, die zelfstandig opdrachten kan uitvoeren)? Zal dit een groter deel van het journalistieke werk op zijn schouders nemen?
Hans Dierckx
(Illustratie: Revista)
