Met een bevraging bij journalisten bracht VVJ de plus- en minpunten in kaart in de relatie tussen pers en politie.
Bijna dertig journalisten zeggen dat hun werk het afgelopen jaar minstens één keer werd belemmerd door politieoptreden, zo blijkt uit de VVJ-enquëte. De meest voorkomende incidenten uit de bevraging: geweigerde toegang, verbale intimidatie en onduidelijke perimeters. Toch tekent zich geen zwart-witverhaal af. Een iets grotere groep journalisten ervaarde geen hinder, en velen zijn uitdrukkelijk lovend over politiemensen die vaak onder moeilijke omstandigheden moeten werken.
De resultaten schetsen geen beeld van grove schendingen, maar wel van occasioneel ongemak dat de nieuwsgaring bemoeilijkt. De meest voorkomende klacht is eenvoudig: journalisten worden weggestuurd of de toegang tot een nieuwslocatie wordt hen geweigerd. Dat overkwam 21 journalisten bij incidenten in de vorm van een bevel om te vertrekken; 22 bevraagden werd toegang ontzegd. Twaalf journalisten werden verbaal bedreigd of geïntimideerd. Ook de herkenbaarheid (en aanvaarding) van de officiële perskaart verdient aandacht. De helft van de bevraagden dringt dan ook aan op een grotere bekendmaking.
Misdrijven en ongevallen: het meest problematisch
Opvallend is dat de incidenten zich niet het vaakst voordoen tijdens betogingen of ordehandhaving, maar bij fait divers: misdrijven, ongevallen en branden. Betogingen en protestacties zijn de op een na meest problematische context, openbare handhaving staat op de derde plaats.
Vier journalisten werden gefouilleerd of tijdelijk aangehouden, drie vermelden fysiek geweld of het gebruik van wapenstok of pepperspray. In drie gevallen werd de camera, telefoon of ander materiaal in beslag genomen. Specifiek heikel bleken de betogingen voor Palestina, ook sportevenementen zijn niet onproblematisch. Zo beschrijft een journalist hoe hij bij een pro-Palestinabetoging hardhandig werd geïsoleerd door politiemensen. Ook de vraag of filmen al dan niet is toegestaan, zorgt geregeld voor discussie. Zeker wanneer politiemensen zelf in beeld komen.
Ernst en gevolgen
Wie een incident meemaakte, beoordeelde het gemiddeld als een 6 op 10 qua ernst (waarbij 10 'zeer ernstig' is). Vijftien journalisten gaven het incident een score van 7 of hoger. De gevolgen zijn reëel: een artikel of uitzending dat/die er niet of pas later komt, psychische impact in de vorm van angst, stress of terughoudendheid bij toekomstig werk, en verlies van cruciaal beeldmateriaal. Slechts een derde meldde geen noemenswaardig gevolg. Andere gevolgen: zelfcensuur achteraf (drie journalisten) en financiële schade door beschadigd of verloren gegaan materiaal of een gerateerde opdracht (twee journalisten).
Opvallend is dat heel wat journalisten het incident niet meldden (15). Twaalf journalisten verwittigden de redactie; in negen gevallen werd de politie op de hoogte gebracht. Twee journalisten klopten aan bij de VVJ via het online formulier op persveilig.be. De belangrijkste reden om geen actie te ondernemen, was berusting ('het gevoel dat het toch zinloos zou zijn').
Onbekendheid met de perskaart
Een terugkerend thema is de onbekendheid van politiemensen met de officiële perskaart en de rechten die eraan verbonden zijn. 'Voor velen is een perskaart een nietszeggend stukje plastic', schrijft een cameraman met tientallen jaren terreinervaring. Een belangrijke kanttekening is wel dat journalisten de officiële perskaart of herkenbare persaccreditatie niet altijd zichtbaar dragen. Dat hangt mogelijk samen met het feit dat een perskaart in sommige gevallen werkt als een rode lap op een stier.
'Normaal verloopt alles prima'
Toch is het beeld verre van eenzijdig negatief. Meer dan de helft van de respondenten gaf aan het afgelopen jaar geen incidenten te hebben meegemaakt. Ook in de open antwoorden klinkt waardering door. Een regiojournalist laat weten 'in een heel goede verstandhouding' met de politie te werken en prijst het wederzijdse respect. 'Als er al een incident is, wordt dat na een telefoontje onmiddellijk rechtgezet via de woordvoerder of de korpschef.’
Andere geluiden: 'Normaal verloopt alles prima', 'Mijn ervaringen met de politie in mijn werkgebied zijn heel positief. Wanneer ik om verduidelijking vraag, krijg ik altijd veel informatie off the record', 'Ik doe dit werk al meer dan tien jaar en mijn aanvaringen met de politie zijn op één hand te tellen'… Een journalist merkt ook op meermaals door de politie te zijn beschermd tegen agressie van burgers.
Van meting naar dialoog
VVJ lanceerde de enquête als basis voor verdere gesprekken die de samenwerking tussen media en politie kunnen versterken. De bevraging werd verstuurd naar een brede waaier van journalisten die terreinwerk doen - regioverslaggevers, fotografen, redacteurs, videojournalisten en cameramensen.
De resultaten vormen de opmaat voor twee vervolgfasen. Eerst organiseert VVJ apart overleg met hoofdredacties en vertegenwoordigers van de politie. Daarna volgt een gestructureerde rondetafel met journalisten, hoofdredacteurs en politievertegenwoordigers. Op de agenda: de juridische en ethische dimensies van het fotograferen van politieoperaties, veiligheidsperimeters, faciliteiten voor journalisten met een officiële perskaart enzovoort. De bedoeling is dialoog en afspraken maken die voor alle partijen werkbaar zijn.
Charlotte Michils
Wat is persveilig.be?
Omdat VVJ een verruwing in de omgang met journalisten opmerkte, lanceerden we in 2019 een meldpunt. Wie een incident wil melden kan terecht op persveilig.be/meldpunt.
