De Belgische wetgever heeft een wetsontwerp ingediend dat journalisten, mensenrechtenactivisten, academici en andere burgers moet beschermen tegen zogenaamde SLAPP-rechtszaken. SLAPP staat voor Strategic Lawsuits Against Public Participation (in het Nederlands: strategische rechtszaken tegen publieke participatie). Het gaat om procedures die niet bedoeld zijn om genoegdoening te krijgen, maar om critici de mond te snoeren door ze juridisch uit te putten.
Wat is een SLAPP?
Bij een SLAPP-zaak wordt het rechtssysteem als wapen gebruikt. Een machtige partij - een bedrijf, politicus of lobbygroep - sleept iemand voor de rechter, niet omdat hij zijn gram wil halen, maar puur om hem of haar financieel en emotioneel uit te putten. Het resultaat: journalisten houden artikels achter de hand, activisten houden hun mond, en burgers denken twee keer na alvorens kritiek te uiten. Dat ondermijnt de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid.
Wat verandert er concreet?
Het wetsontwerp zet de Europese SLAPP-richtlijn (2024/1069) om in Belgisch recht en gaat op een aantal punten zelfs verder. Waar de Europese richtlijn enkel van toepassing is op grensoverschrijdende zaken, kiest België er uitdrukkelijk voor om de bescherming uit te breiden naar puur nationale geschillen. Er is immers geen reden waarom iemand die in een binnenlandse zaak geviseerd wordt minder bescherming zou verdienen dan bij een internationale procedure. Wel blijft het wetsontwerp enkel van toepassing op burgerrechtelijke procedures, en niet op strafzaken. In de Commissie Justitie van de Kamer lichtte minister van Justitie Annelies Verlinden op 21 april toe dat 'de voorziene maatregelen niet als dusdanig kunnen worden getransponeerd'. Zo verwees ze naar het vermoeden van onschuld, dat een bescherming biedt die op burgerlijk vlak niet as such bestaat. Tot slot, voegde ze nog toe, waarborgt op strafrechtelijk vlak ook de rol van het Openbaar Ministerie, dat de belangen van de samenleving moet behartigen, of van de onderzoeksrechter, de bescherming van de belangen van een democratische samenleving.
Concreet voorziet het ontwerp in een reeks procedurele waarborgen:
- Zekerheid stellen: een rechter kan de eisende partij verplichten een financiële zekerheid te stellen als er aanwijzingen zijn van misbruik van procesrecht of als de verweerder het risico loopt de geschatte gerechtskosten en geleden schade niet vergoed te krijgen.
- Vroegtijdige afwijzing: kennelijk ongegronde vorderingen kunnen in elk stadium van de procedure op verzoek van de verweerder - of ambtshalve door de rechter - vroegtijdig worden afgewezen. De eiser moet dan aantonen dat zijn vordering niet manifest ongegrond is.
- Amicus curiae: bepaalde rechtspersonen kunnen in SLAPP-procedures hun expertise inbrengen als 'amicus curiae' of 'vriend van de rechtbank'. Ze worden daarbij zelf geen partij.
- Sancties: wie misbruik maakt van het gerecht, riskeert burgerrechtelijke boetes en schadevergoeding. Bovendien kan de verweerder in een SLAPP-zaak voortaan aanspraak maken op de volledige terugbetaling van zijn advocaatkosten, een uitzondering op de normale regels over proceskosten.
Ook bescherming buiten de EU
Het wetsontwerp bevat ook maatregelen voor SLAPP-zaken die buiten de Europese Unie worden ingesteld. Belgische slachtoffers van buitenlandse SLAPP-procedures kunnen voortaan bij een Belgische rechter terecht voor schadevergoeding. Bovendien kan de erkenning en tenuitvoerlegging van een buitenlands vonnis geweigerd worden als de betrokken vordering naar Belgisch recht kennelijk ongegrond of onrechtmatig wordt geacht.
Wat doet VVJ?
VVJ zet al jaren in op een brede aanpak van het SLAPP-fenomeen. Op beleidsniveau is de vereniging actief op zowel Europees als nationaal vlak. Zo nam VVJ onder meer deel aan de anti-SLAPP-expertgroep binnen de Europese Commissie. Daarnaast werkt de organisatie aan bewustwording bij (toekomstige) journalisten via eigen kanalen en in samenwerking met de Vlaamse journalistiekopleidingen, en is ze present op internationale conferenties en bijeenkomsten, onder meer bij de UGent, de Raad van Europa en de Europese Federatie van Journalisten. Wie geconfronteerd wordt met een vermeende SLAPP-zaak, kan bij VVJ ook rekenen op concrete steun. Zo heeft VVJ een groepspolis BA beroep en uitbating onderhandeld met zusterorganisatie AJP, en kunnen journalisten bij een juridisch geschil een beroep doen op zowel eerste- als tweedelijnsbijstand én financiële ondersteuning.
Het wetsontwerp ligt ter bespreking voor in de Kamer van Volksvertegenwoordigers.
(CM)
(Foto: James Arthur Gekiere/BELGA PHOTO)
